2015 jylǵy 27 aqpan, Astana qalasy
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryn bekitý týraly
«О́simdik sharýashylyǵyndaǵy mindetti saqtandyrý týraly» 2004 jylǵy 10 naýryzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 5-baby 2-tarmaǵynyń 12-4) tarmaqshasyna sáıkes buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalary bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Investısııalyq saıasat jáne qarjy quraldary departamenti zańnamada belgilengen tártippen:
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin;
2) osy buıryq Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgennen keıin kúntizbelik on kún ishinde onyń kóshirmesin merzimdi baspa basylymdarynda jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde resmı jarııalanýǵa jiberilýin;
3) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda jáne memlekettik organdardyń ıntranet-portalynda ornalastyrylýyn qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshy S.OMAROV
«KELISILGEN»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstri
_____________ Q.Qasymov
2015 jylǵy 27 aqpan
«KELISILGEN»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka mınıstri
___________ V.Shkolnık
2015 jylǵy 21 sáýir
Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshynyń
2015 jylǵy 27 aqpandaǵy №9-2/174 buıryǵymen bekitilgen
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń ólshemderi men sıpattamalary
1. Jalpy erejeler
1. Osy Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalary (budan ári - Krıterııler) «О́simdik sharýashylyǵyndaǵy mindetti saqtandyrý týraly» 2004 jylǵy 10 naýryzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 5-baby 2-tarmaǵynyń 12-4) tarmaqshasyna sáıkes ázirlengen jáne qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryn belgileıdi.
2. Krıterııler agroklımattyq aýdandastyrý negizinde aıqyndalǵan jáne negizgi aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn - dándi (jazdyq - erte jáne kesh, kúzdik), maıly (kúnbaǵys, maqsary, raps), dándi-burshaqty (as burshaq, noqat, qytaıburshaq), tamyrtúınekjemisti (qant qyzylshasy, kartop), ıiriletin (maqta) daqyldardy vegetasııalaý sharttary eskerile otyryp ázirlengen.
Qazaqstan Respýblıkasy aýmaqtaryn agroklımattyq aýdandastyrý osy Krıterıılerge 1-qosymshada kórsetilgen kóptegen ósimdikterdiń belsendi vegetasııasy kezeńi eskerile otyryp, jylýmen qamtamasyz etilýi boıynsha júrgizilgen.
3. Qolaısyz tabıǵat qubylysy - nátıjesinde ósimdik sharýashylyǵynyń ónimi joıylǵan nemese búlingen tabıǵat qubylysy (uzaq merzimdi - qurǵaqshylyq, úsip ketý, jylýdyń jetispeýi, topyraqtyń shamadan artyq ylǵaldanýy, aýanyń shamadan tys ylǵaldanýy, sý tasqyny, sý tapshylyǵy, ańyzaq; qysqa merzimdi - burshaq soǵý, nóser jańbyr, úsik shalý, qatty jel, sel).
2. Uzaq merzimdi qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalary
4. Qurǵaqshylyq atmosferalyq jáne topyraqtyq bolyp bólinedi.
Atmosferalyq qurǵaqshylyq - atmosferanyń jaýyn-shashynnyń jetkiliksiz bolýymen, joǵary temperatýramen jáne tómen ylǵaldylyqpen sıpattalatyn jaı-kúıi.
«Atmosferalyq qurǵaqshylyqtyń» krıterııleri osy Krıterıılerge 2-qosymshaǵa sáıkes belgilengen.
Topyraqtyq qurǵaqshylyq - topyraqtyń qurǵaýymen sıpattalatyn topyraqtyń jaı-kúıi.
«Topyraqtyq qurǵaqshylyqtyń» krıterııleri osy Krıterıılerge 3-qosymshaǵa sáıkes belgilengen.
Atmosferalyq jáne topyraqtyq qurǵaqshylyqpen búliný sıpaty jáne dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
japyraqtardyń (tómengi jáne joǵarǵy qatarlardyń) sarǵaıýy nemese qońyrlanýy, sondaı-aq olardyń jasyl kúıinde qýraýy;
masaqtardyń sarǵaıýy;
uryqtardyń nemese damyǵan gúl shoǵyrynyń, túınekterdiń, gúlderdiń, túıinderdiń qýraýy nemese túınekterdiń, gúlderdiń, túıinderdiń, pisip-jetilmegen jemisterdiń túsýi;
oramdardan jańadan paıda bolǵan jip tárizdes sabaqtardyń (júgeride) solýy.
Qolaısyz jaǵdaıdyń odan ári qaraı saqtalýy kezinde jaqyndaǵan qatty zaqymdanýdyń belgileri mynalar:
qylqandardyń aǵarýy (dándi masaqty daqyldarda);
japyraqtarynyń joǵary bóliginiń tútik tárizdes bolyp oralýy;
japyraqtarda kúndizgi ýaqytta serpindiliktiń joǵalýy, onyń dáleli olardyń ýaqytsha solýy (japyraqtar búgilip qalady) bolyp tabylady.
Dánniń merziminen buryn qýraýynyń ekinshi belgisi dánniń masaqtanýdan sarǵaıýyna deıingi az ǵana uzaqtyq - jumsaq bıdaıda kóp degende 20-22 kún jáne qatty bıdaıda - kóp degende 23-25 kún bolady.
5. Úsip ketý qatty - aıaz ýaqytynda qar jamylǵysy bolmaǵan kezde nemese onyń qýaty jetkiliksiz bolǵan kezde tómengi temperatýramen qystaıtyn daqyldardyń búlinýi.
«Úsip ketýdiń» krıterııleri osy Krıterıılerge 4-qosymshaǵa sáıkes belgilengen.
О́simdikterdiń úsip ketýmen búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
ósimdikterdiń ár túrli organdarynyń (japyraqtary, sabaqtary, tamyrlary) búlinýi;
túptený túıininiń búlinýi, ol solǵan kezde ósimdik óledi.
6. Jylýdyń jetispeýi belsendi jáne tıimdi aýa temperatýralarynyń is júzindegi jıyntyqtary jáne fızıologııalyq damý (ár túrli aýyl sharýashylyǵy daqyldary damýynyń belgili bir fazalarynyń bastalýy) úshin qajetti teorııalyq konstanttar boıynsha aıqyndalady.
Tıimdi aýa temperatýralarynyń jıyntyqtary - bul bıologııalyq nólden tómen temperatýrany alyp tastaǵandaǵy on kúndik ortasha temperatýralardyń jıyntyqtary, ıaǵnı onyń kezinde sol nemese ózge de daqyldyń belsendi ósýiniý bastalýy.
Vegetasııalyq kezeńde jylýdyń jetispeýshiligi kezinde belsendi jáne tıimdi aýa temperatýralarynyń jıyntyǵy osy Krıterıılerge 5-qosymshaǵa sáıkes belgilengen.
Jylýdyń jetispeýshiligi kezindegi ósimdikterdiń búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
ósimdikterdiń baıaý ósýi;
ósimdikterdiń dándenýi jáne pisýi kezeńinde jemisti organdary damýynyń nasharlaýy (dándi daqyldardyń masaǵy (sipsebasy) ónimdiliginiń tómendeýi) kúnbaǵystyń, júgeri sobyǵynyń maıda qorjynshalarynyń paıda bolýy).
7. Qazaqstan Respýblıkasynda jekelegen aýdandarynda vegetasııalyq kezeńde topyraqtyń shamadan tys ylǵaldanýy topyraq 10-12 sm tereńdikte, ylǵaldylyqty kózben sholyp baǵalaý kezinde qatarynan keminde 20 táýlik boıy jabysqaq nemese aqqyshtyq jaı-kúıimen sıpattalǵanda baıqalady. Jekelegen táýlikterde (4-5 táýlikten artyq emes) topyraqtyń jumsaq ıilimdi jaı-kúıge aýysýyna jol beredi.
«Topyraqtyń shamadan tys ylǵaldanýdyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
Topyraqtyń shamadan tys ylǵaldanýy kezinde ósimdikterdiń búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sebý jáne olardyń damýynyń bastapqy fazalary kezeńinde ósimdikterdiń shirýi;
bıik ósken egisti jınaýdy qıyndatatyn astyqty jınaý kezeńinde astyqtyń jatyp qalýy.
8. Aýanyń shamadan tys ylǵaldanýy onkúndik normanyń 150%-yndaı jaýyn-shashynnyń bolýy kezinde 10 jáne odan da kóp kún ishinde aýanyń 80% jáne odan da kóp salystyrmaly ylǵaldylyǵynyń ortasha táýliktik mánimen sıpattalady.
«Aýanyń shamadan tys ylǵaldanýdyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
9. Sý tasqyny qardyń erýi, qatty nóserli jaýyndar, sýdyń jelmen kóterilýi kezinde, seńniń keptelýi kezinde jer betindegi sý obektilerinde sý deńgeıiniń kúrt kóterilýi nátıjesinde eldi mekenderdiń, aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn surapyl sý basýmen sıpattalady.
«Sý tasqynynyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
10. Sý tapshylyǵy - kópjyldyq ortasha kórsetkishterimen salystyrǵanda sý resýrstarynyń syrtqy aǵynynyń edáýir tapshylyǵy (50 % jáne odan kem).
«Sý tapshylyǵynyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
11. Ańyzaq 5 m/s jáne odan da kúshti jeldiń ortasha jyldamdyǵy kezinde keminde 5 kún 30% jáne odan da az aýanyń eń az salystyrmaly ylǵaldylyǵynyń, 25oS jáne odan da kóp aýanyń eń joǵary temperatýrasynyń saqtalýymen sıpattalady.
Ańyzaqtyń qarqyndylyǵy aýanyń qurǵaqtyǵymen jáne temperatýrasymen, sondaı-aq ańyzaq aǵyny qozǵalysynyń jyldamdyǵymen aıqyndalady.
«Ańyzaqtyń» krıterııleri osy Krıterıılerge 6-qosymshaǵa sáıkes belgilengen.
Ańyzaqpen búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
japyraqtardyń (tómengi jáne joǵarǵy qatarlarynyń) sarǵaıýy nemese qońyrlanýy, sondaı-aq olardyń jasyl kúıinde qýraýy;
masaqtardyń sarǵaıýy;
uryqtardyń nemese damyǵan gúl shoǵyrynyń, túınekterdiń, gúlderdiń, túıinderdiń qýraýy nemese túınekterdiń, gúlderdiń, túıinderdiń, pisip-jetilmegen jemisterdiń túsýi;
oramdardan jańadan paıda jip bolǵan tárizdes sabaqtardyń (júgeride) solýy.
Qolaısyz jaǵdaıdyń odan ári qaraı saqtalýy kezinde jaqyndaǵan qatty búlinýdiń belgileri mynalar:
qylqandardyń aǵarýy (dándi masaqty daqyldarda);
japyraqtarynyń joǵary bóliginiń tútik tárizdes bolyp oralýy;
japyraqtarda kúndizgi ýaqytta serpindiliktiń joǵalýy, onyń dáleli olardyń ýaqytsha solýy (japyraqtar búgilip qalady) bolyp tabylady.
3. Qysqa merzimdi qolaısyz tabıǵat qubylystaryn
aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalary
12. Burshaq soǵý jyldyń jyly mezgilinde qýatty jańbyrly-túıdek bulttardan nysany jáne shamasy boıynsha ár túrli qatty muz bóliksheleri túrindegi birneshe sekýndtan 1 saǵatqa deıin jaýyn-shashynnyń bolýymen sıpattalady.
«Burshaq soǵýdyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
О́simdikterdiń burshaq soǵýmen búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
japyraqtar (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) qulaǵan, jyrtylǵan;
shóptes ósimdikterdiń sabaqtary (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan;
gúl shoǵyrlary, gúlder, jemisterdiń túıinderi, pisip-jetilmegen jemister, pisken jemister (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan, soǵylǵan, qulaǵan;
dándi daqyldarda dánderi ushqan (az, kóp, óte kóp dárejede);
ósimdikterdiń jatyp qalýy - ýaqytsha, túpkilikti.
13. Nóser jańbyr 1 saǵat jáne odan da az kezeń ishinde 20 mm jáne odan da kóp mólsherde joǵary qarqynmen jaýýymen sıpattalady.
«Nóser jańbyrdyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
Nóserden búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
shóptes ósimdikterdiń sabaqtary (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan;
gúl shoǵyrlary, gúlder, jemisterdiń túıinderi, pisip-jetilmegen jemister, pisken jemister (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) shaıylǵan;
ósimdikterdiń jatyp qalýy - ýaqytsha, túpkilikti;
egistiktiń aǵyndy sýmen shaıylýy;
óskinder paıda bolǵanǵa deıin topyraq betinde qabyrshaqtyń túzilýi.
14. Úsik shalý aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń belsendi vegetasııasy kezeńinde olardyń edáýir búlinýine ákep soǵatyn aýa temperatýrasynyń (topyraq betinde) 0oS-tan tómen tómendeýimen sıpattalady.
«Úsik shalýdyń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
Úsik shalýdan búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
japyraqtar (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) semgen, qońyrlanǵan, qaraıǵan, shetteri, ushtary, ortasy búlingen; sabaqtary men órkenderi (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) qaraıǵan, ushtary, jartysyna deıin, negizine deıin semgen;
gúl shoǵyrlary, túınekter, gúlder (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) semgen, końyrlanǵan, túsip qalǵan;
pisken jemister, dán (jekelegen ósimdikterde, kóbisinde, kópshiliginde, barlyǵynda) búlingen (az mólsheri, kóp bóligi, barlyǵy);
ósimdikter tutasymen úsigen (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy).
15. Qatty jel 15 m/s jáne odan joǵary jyldamdyqtaǵy jelmen sıpattalady.
«Qatty jeldiń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
О́simdikterdiń qatty jelden búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
shóptes ósimdikterdiń sabaqtary (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan;
gúl shoǵyrlary, gúlder, jemisterdiń túıinderi, pisip-jetilmegen jemister, pisken jemister (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan;
ósimdikterdiń jatyp qalýy - ýaqytsha, túpkilikti;
egistikterdiń ushyrýy - tamyrlardyń jalańashtanýy, dándi ósimdikterdiń túptený túıinderiniń jalańashtanýy, álsiz tamyrlanǵan ósimdikterdiń (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) tolyǵymen ushyrýy;
basyp qalý - ósimdikterdiń jel aýystyrǵan topyraqpen kómilýi.
16. Sel salystyrmaly qysqa ýaqyt aralyǵynda aǵyn sý arnalarynyń qurylymyn edáýir ózgeristerge ushyratatyn jáne óte úlken buzylýlar ákeletin sýdyń jáne sazdy bólshekterden bastap iri tastar men kesekterge deıingi taý jynystary synyqtarynyń kóp mólsheri qospasynyń ýaqytsha taýly aǵynymen sıpattalady.
«Seldiń» krıterııleri barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin qoldanylady.
О́simdikterdiń selmen búliný sıpaty men dárejesi mynadaı belgiler boıynsha aıqyndalady:
japyraqtar (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) jyrtylǵan;
shóptes ósimdikterdiń sabaqtary (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) synǵan;
gúl shoǵyrlary, gúlder, jemisterdiń túıinderi, pisip-jetilmegen jemister, pisken jemister (jekelegen, kóbi, kópshiligi, barlyǵy) shaıylǵan;
ósimdikterdiń jatyp qalýy - ýaqytsha, túpkilikti.
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 1-qosymsha
Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyn agroklımattyq aýdandastyrý
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 2-qosymsha
«Atmosferalyq qurǵaqshylyqtyń» krıterııleri
Qadaǵalaý
kezeńi Uzaqtyǵy Aýanyń eń kóp
shamadaǵy
temperatýrasy
(oS) Aýanyń eń
az salystyr
maly ylǵal
dylyǵy (%) Qazaqstan Respýblıkasynyń
agroklımattyq
aımaqtary
erte-kóktemgi
- sáýir jáne
kesh-kúzgi – qazan qatarynan
30 táýlik 10 gradýs jáne odan joǵary 50 jáne odan tómen I, II, III, IV
45 jáne odan tómen VI, VII
kesh-kóktemgi
- mamyr jáne
kesh-kúzgi –
qyrkúıek qatarynan
30 táýlik 20 gradýs jáne odan
joǵary 40 jáne odan tómen I, II,
III, V
35 jáne odan tómen IV, VI, VII
jazǵy –
maýsym,
shilde, tamyz qatarynan 30 táýlik (kezeńniń
25%-dan aspaıtyn uzaqtyǵyn da temperatýrada kórsetilgen shekten tómen bolýy múmkin) 25-ten 30 gradýsqa
deıin 35 jáne odan tómen
barlyq
agroklımattyq
aımaqtar úshin
qatarynan 15 táýlik 30-dan 35 gradýsqa deıin 30 jáne odan
tómen
qatarynan 10 táýlik 35 gradýstan joǵary
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 3-qosymsha
«Topyraqtyq qurǵaqshylyqtyń» krıterııleri
Qadaǵalaý
kezeńi Uzaqtyǵy Topyraq qabatyndaǵy
ónimdi ylǵaldyń qory, (mm) Qazaqstan Respýblıkasynyń
agroklımattyq aımaqtary
0-20 sm 0-100 sm
kóktemgi 3 onkúndik ishinde 25 jáne odan tómen 100 jáne odan tómen I, II, III, V
3 onkúndik ishinde 20 jáne odan tómen 80 jáne odan tómen IV
3 onkúndik ishinde 15 jáne odan tómen 60 jáne odan tómen VI, VII
jazǵy qatarynan 30 táýlik 10 jáne odan tómen - barlyq agroklımattyq aımaqtar úshin
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 4-qosymsha
«Úsip ketýdiń» krıterııleri
Aýanyń eń az shamadaǵy temperatýrasy (oS) Qar jamylǵysynyń
bıiktigi (sm) Qazaqstan Respýblıkasynyń
agroklımattyq aımaqtary
mınýs 20 jáne odan tómen qar jamylǵysynyń bolmaýy barlyq agroklımattyq
aımaqtar úshin
mınýs 25 jáne odan tómen 5 jáne odan tómen
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 5-qosymsha
Vegetasııalyq kezeńde jylýdyń jetispeýshiligi kezindegi belsendi jáne
tıimdi aýa temperatýralarynyń jıyntyqtary
Aýyl sharýashylyǵy daqyldary Uzaqtyǵy Oń ortasha táýliktik aýa temperatýralarynyń jıyntyǵy (00S-tan joǵary) Tıimdi temperatýralardyń jıyntyǵy (50S-tan joǵary) Qazaqstan Respýblıkasynyń agroklımattyq aımaqtary
jazdyq dándi
daqyldar maýsym -tamyz 1350 jáne odan tómen 1000 jáne odan tómen II, III,V
maýsym -tamyz 1500 jáne odan tómen 1100 jáne odan tómen IV, VI, VII
jylý súıetin dándi daqyldar maýsym -tamyz 1800 jáne odan tómen 1100 jáne odan tómen VIII, XI
maýsym -tamyz 1650 jáne odan tómen 900 jáne odan tómen VII, XI
Qolaısyz tabıǵat qubylystaryn aıqyndaýdyń krıterııleri men sıpattamalaryna 6-qosymsha
«Ańyzaqtyń» krıterııleri
Ańyzaq
údemeliligi Táýlik ishinde
býlanýy (mm) Tústen keıingi sý býy (gPa) qanyǵýshylyǵynyń tapshylyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń
agroklımattyq aımaqtary
10 m/s-tan
az jel kezinde 10 m/s-tan asatyn
jel kezinde barlyq agroklımattyq
aımaqtar úshin
álsiz 3-5 20-32 13-27
ortasha 5-6 33-39 28-32
qarqyndy 6-8 40-52 33-45
óte qarqyndy 8-den astam 52-den astam 45-ten astam
Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 25 mamyrdaǵy Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №11152 bolyp engizildi.